Filmy, seriale o szachach, które trzeba obejrzeć!

Królewska gra cieszy się coraz większą popularnością, możliwe, że to wszystko za sprawą słynnego serialu o utalentowanej szachistce… Jednak motyw szachów jest bogaty w metafory i nieraz mogliśmy go zobaczyć na ekranach kinowych. Jakie filmy i seriale z wątkiem szachów warto obejrzeć? Już wam mówimy.

Szachy w kinematografii — rola i symbolika

Królewska gra jest obecna w naszej kulturze od wielu lat, pozostaje nieodłącznym elementem wielu filmów i seriali. W środowisku naukowym powstała nawet kategoria Chess Movies, która analizuje wartość szachów w filmie. Badacze zajmują się symboliką gry, wyróżniają nawet konkretne kategorie filmów:

• szachy występują jako bohater pierwszoplanowy — całość fabuły koncentruje się wokół rozgrywek lub karier zawodników
• szachy pełnią funkcję metaforyczną — gra reprezentuje walkę dobra ze złem, wojnę lub intelektualny pojedynek
• szachy stanowią element estetyczny — pojawiają się jako rekwizyt budujący atmosferę lub podkreślający cechy postaci

Dzisiejsze propozycje filmowe i serialowe reprezentują każdą z tych kategorii. Część z nich to rozpoznawalne tytuły, inne pozostają w cieniu wielkich produkcji, ale warte są odkrycia przez miłośników królewskiej gry.

Gambit Królowej (2020) — serial o fenomenie szachowym

To serial, o którym było głośno dwa lata temu, fabuła dzieje się w czasach zimnej wojny, skupia się na dziewczynie, która w sierocińcu poznawała zasady królewskiej gry. Możemy obserwować jej rozwój, jak staje się prawdziwym geniuszem szachowym, ale też zmaga się z uzależnieniem od leków psychotropowych i alkoholu.

Warto go obejrzeć, historia wciąga, sam serial został dwukrotnie nagrodzony Złotymi Globami. W produkcji możemy też podziwiać grę aktorską Marcina Dorocińskiego, który wcielił się w rolę Vasila Borgowa, mistrza świata w szachach. Autentyczność rozgrywek budzi podziw — twórcy zadbali o konsultacje z arcymistrzami, każda partia została skrupulatnie zaplanowana zgodnie z taktyką i strategią obowiązującą w turniejach międzynarodowych.

Serial wywołał wzrost zainteresowania szachami na skalę globalną, szczególnie wśród kobiet. Po premierze znacząco zwiększyła się sprzedaż szachownic oraz liczba osób rejestrujących się na platformach internetowych, gdzie można grać w szachy przez internet.

Siódma pieczęć (1957) — metafora ludzkiej egzystencji

To jeden z najsłynniejszych filmów Ingmara Bergmana. Szachy pełnią tutaj rolę metaforyczną — rycerz powraca z wyprawy krzyżowej i staje do pojedynku ze śmiercią, grają o jego życie. Motyw tańca ze śmiercią jest powszechnie znany w kulturze, a nawet legendach. Ludzie od wieków chcą prześcignąć śmierć.

Film jest wspaniałą metaforyką lęku przed śmiercią, będzie nas prowokował do filozoficznych rozważań nad naszym życiem. To jeden z filmów, który każdy powinien zobaczyć. Bergman świadomie wykorzystał szachy jako narzędzie narracyjne — czarno-białe pola symbolizują dychotomię dobra i zła, życia i śmierci, wiary i niewiary.

Poszczególne ruchy rycerza podczas partii odzwierciedlają jego dylematy moralne. Próbuje on przeciągnąć grę, zyskać czas na refleksję i zrozumienie sensu własnej egzystencji. Śmierć natomiast gra z zimną precyzją, pewna ostatecznego wyniku.

Ukryta Gra (2019) — polityczny thriller szachowy

To film z gatunku thriller, będzie nas trzymał w napięciu cały seans. Fabuła skupia się na walce byłego mistrza świata w szachach Joshuy Manskyego z aktualnym sowieckim mistrzem królewskiej gry. Akcja filmu rozgrywa się w latach 60. XX wieku, kiedy Chruszczow grozi światu atakiem nuklearnym. Napięcie między ZSRR a USA rośnie, a pojedynek mistrzów staje się walką na śmierć i życie.

Reżyser Edward Zwick ukazał szachową rywalizację jako element większej machiny politycznej. Pozornie niewinny mecz między dwoma arcymistrzami staje się narzędziem propagandy obu supermocarstw. Każde posunięcie na szachownicy jest analizowane przez doradców politycznych, każda wygrana lub przegrana wpływa na nastroje społeczne i международowe układy sił.

Film przedstawia także kulisy przygotowań do takich pojedynków — trening psychologiczny, analizę gier przeciwnika, presję wywieraną przez władze państwowe. To obraz zimnowojennej rzeczywistości, w której nawet przygotowanie do turnieju szachowego nabierało wymiaru politycznego.

Mr. Robot (2015–2019) — błędy w prezentacji gry

W drugim sezonie serialu możemy obejrzeć scenę, w której główny bohater walczy z Mr. Robotem w szachy. Ten pojedynek niesie za sobą pewną symbolikę, ponieważ każda runda kończyła się patem. Ma to ogromne znaczenie dla dalszej części fabuły — pat reprezentuje niemożność pokonania własnych wewnętrznych demonów, ciągłą walkę między dwiema osobowościami, które nie mogą zwyciężyć ani przegrać.

Jednak osoby odpowiedzialne za serial nie zadbały o to, by rozgrywka była ułożona odpowiednio. Pionki były przesuwane losowo, każda osoba, która gra, wie, że nikt nie zrobiłby takich posunięć, jakie zostały wykonane w serialu. Jeśli chcecie zobaczyć, jak nie powinny być kręcone pojedynki szachowe, to Mr. Robot będzie dobrym przykładem.

Twórcy serialu skupili się bardziej na wymowie symbolicznej niż na autentyczności partii. To podejście jest częste w produkcjach, gdzie szachy stanowią element drugoplanowy. Brak konsultacji z profesjonalnymi szachistami prowadzi do sytuacji, w których ruchy figur nie mają sensu taktycznego, a pozycje na szachownicy są niemożliwe do osiągnięcia w prawdziwej grze.

Inne produkcje z motywem szachów

Filmów o szachach, z motywem królewskiej gry jest dużo więcej. Oprócz wyżej wymienionych warto wspomnieć o:

• Poszukiwaniu Bobby’ego Fischera (1993) — historii młodego szachowego talentu i presji związanej z rywalizacją na najwyższym poziomie
• W poszukiwaniu Bobby’ego Fischera — dokumencie o legendarnym mistrzu świata, który zniknął z publicznego życia w szczycie kariery
• Szachownicy — polskim serialu kostiumowym, gdzie szachy stanowią motyw przewodni narracji o walkach politycznych w średniowiecznej Polsce
• Dangerous Moves (1984) — filmie nagrodzonym Oscarem, przedstawiającym psychologiczny pojedynek dwóch arcymistrzów
• Brooklyn Castle (2012) — dokumencie o zespole szachowym ze szkoły średniej w Nowym Jorku walczącym o fundusze na rozwój programu

Każda z tych produkcji podchodzi do tematu szachów w odmienny sposób. Część koncentruje się na biografiach rzeczywistych graczy, inne wykorzystują grę jako narzędzie budowania napięcia dramaturgicznego. Niezależnie od podejścia, wszystkie łączy jedno — prezentują szachy jako dziedzinę wymagającą niezwykłej inteligencji, strategicznego myślenia i psychologicznej odporności.